In november 2009 verliest een Franse advocaat zijn cassatieberoep. Zijn veroordeling wegens uitlatingen over de werking van justitie wordt definitief. In april 2015 stelt de Grote Kamer van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens hem in het gelijk. In december 2016 komt zijn zaak opnieuw voor het Franse Hof van Cassatie in voltallige zitting. Wie wil begrijpen wat er na een verworpen cassatieberoep nog op het spel kan staan, moet die drie beslissingen in volgorde doorlopen.
Het artikel downloaden (PDF, in het Frans)
‘Meester, ik heb in cassatie verloren.’ Wanneer een cliënt die woorden uitspreekt, weet hij doorgaans heel goed wat hij heeft verloren: een proces, een geldsom, soms zijn vrijheid of zijn reputatie. Wat hij minder goed weet, is of de vraag waar het hem om gaat, haar laatste antwoord heeft gekregen. Ik vraag hem dan: ‘Als u een Europese rechter één enkel ding kon tonen, wat zou u dan willen dat hij in uw dossier ziet?’
Het antwoord maakt het vaak mogelijk twee situaties te onderscheiden. De ene cliënt wil dat men eindelijk de getuige gelooft die de rechters terzijde hebben geschoven. Een andere legt uit dat hij is veroordeeld omdat hij het woord heeft genomen over een onderwerp van openbaar belang, en dat de redenen die zijn opgegeven om hem te straffen, geen rekening houden met de omstandigheden waarin hij zich heeft uitgelaten. Het eerste meningsverschil betreft op zichzelf de waardering van een bewijselement. Het tweede werpt een vraag op die het Verdrag juist aan het Europees Hof toevertrouwt: had de Staat voldoende redenen om een gewaarborgde vrijheid te beperken? Straatsburg is geen vierde aanleg. De hele moeilijkheid bestaat erin te begrijpen wat die formule openlaat.
Olivier Morice was een van de advocaten van de weduwe van rechter Bernard Borrel, die in 1995 in Djibouti dood werd aangetroffen. Op 6 september 2000 schrijft hij samen met een confrater aan de minister van Justitie om een onderzoek te vragen naar de manier waarop het gerechtelijk onderzoek werd gevoerd. Tot de feiten die zij melden, behoren de omstandigheden waarin een videocassette die in het dossier ontbrak, aan de nieuw aangestelde onderzoeksrechter werd overhandigd, en de vondst, samen met die cassette, van een handgeschreven kaartje waaruit een familiaire omgang bleek tussen de procureur van Djibouti en een van de Franse magistraten. De volgende dag bericht Le Monde over die stap en publiceert de krant ook verklaringen van de advocaat. Die laatste wordt veroordeeld wegens medeplichtigheid aan openbare eerroof jegens magistraten. Op 10 november 2009 verwerpt het Franse Hof van Cassatie zijn cassatieberoep1.
Waarom doen die details er nog toe wanneer het Franse proces eenmaal is afgelopen? Omdat eenzelfde zin een ongefundeerde persoonlijke aanval kan zijn of een scherpe kritiek waarvan het dossier de oorsprong begrijpelijk maakt. De cassette, het kaartje, de brief en de chronologie geven de rechter de middelen om dat onderscheid te maken. Ze zijn ook van belang omdat een advocaat die een gerechtelijk onderzoek in het openbaar bekritiseert, in een dubbele hoedanigheid het woord neemt: hij verdedigt de belangen van een cliënte en neemt deel aan een debat over de manier waarop justitie heeft gefunctioneerd.
De Grote Kamer hoefde de dood van rechter Borrel niet op te helderen. Zij moest zich uitspreken over een andere beslissing van de Franse Staat, die in het dossier aanwijsbaar was: de strafrechtelijke veroordeling van een advocaat wegens zijn uitlatingen. Onder artikel 10 onderzocht zij het onderwerp van algemeen belang waarop die uitlatingen betrekking hadden, de feiten waarop de beoordelingen van de advocaat berustten, de context van hun publicatie en de redenen die werden aangevoerd om zijn veroordeling te rechtvaardigen. Op 23 april 2015 stelde zij eenparig een schending van de vrijheid van meningsuiting vast2.
Het onderscheid is belangrijk voor de rechtzoekende. Zeggen ‘de Franse rechters hebben mij ten onrechte veroordeeld’ levert nog geen Europese redenering op. In Morice kon de grief nauwkeuriger worden geformuleerd: op grond van welke elementen mocht Frankrijk die uitlatingen strafrechtelijk sanctioneren, gelet op hun feitelijke grondslag en op het belang van het publiek om over dat gerechtelijk onderzoek te worden geïnformeerd? Die formulering dwingt ertoe de motivering van de veroordeling te lezen. Ze maakt het ook mogelijk de betrokken belangen te erkennen, waaronder de goede naam van de geviseerde magistraten en de beperkingen die hun mogelijkheid begrenzen om in het openbaar te antwoorden. Pas nadat de Grote Kamer die belangen had onderzocht, oordeelde zij dat de veroordeling niet gerechtvaardigd was.
Een tweede grief maakt de zaak nog leerzamer. Een raadsheer die deel uitmaakte van de zetel die het cassatieberoep verwierp, had in juli 2000, tijdens een algemene vergadering van de magistraten van de rechtbank van eerste aanleg te Parijs, in het openbaar zijn steun betuigd aan een van de betrokken magistraten, naar aanleiding van een andere zaak. Onder artikel 6 § 1 onderzocht de Grote Kamer of die omstandigheid bij de verzoeker een objectief gerechtvaardigde twijfel kon doen rijzen over de onpartijdigheid van de zetel. Zij stelde eveneens eenparig een schending vast3. Hier betrof de Europese vraag de samenstelling zelf van het rechtscollege dat in laatste aanleg uitspraak had gedaan. Om die vraag te identificeren, moest ook worden nagegaan hoe over het cassatieberoep was geoordeeld.
Het Europese arrest heeft de Franse veroordeling op zich niet uitgewist. Op 14 april 2016 willigde de Cour de révision et de réexamen (Hof voor herziening en heronderzoek) het verzoek tot heronderzoek in en verwees zij het cassatieberoep naar het Hof van Cassatie in voltallige zitting. Op 16 december 2016 vernietigde dat Hof zonder verwijzing het arrest van het hof van beroep te Rouen, in zoverre dat arrest Olivier Morice veroordeelde, en ontsloeg hem van rechtsvervolging. Het Hof oordeelde dat de uitlatingen betrekking hadden op een onderwerp van algemeen belang, op een voldoende feitelijke grondslag berustten en de toelaatbare grenzen van de vrijheid van meningsuiting niet overschreden4. Het concrete resultaat voor de advocaat kwam voort uit die opeenvolging van beslissingen, elk gewezen door het bevoegde rechtscollege.
Dat is ook wat deze tweede bijdrage onderscheidt van die over de ontvankelijkheid. In de eerste ging het om de vraag of de grief de Europese rechter nog kon bereiken. Hier gaat het om de vraag waarom hij het verdient die rechter te bereiken, terwijl een hoogste rechtscollege zich al heeft uitgesproken. Het antwoord hangt niet af van het aantal zittingen, noch van de overtuiging van de cliënt dat hem onrecht is aangedaan. Het hangt af van de mogelijkheid om een welbepaalde aantasting aan te wijzen en om aan de hand van de stukken en de motivering van de beslissingen zelf aan te tonen in welk opzicht de Europese waarborg in het geding blijft.
Na de verwerping van een cassatieberoep zou ik drie passages uit het dossier naast elkaar willen kunnen leggen: die waarin de aantasting is aangeklaagd, die waarin de rechter daarop heeft geantwoord en die waarmee de gevolgen van zijn beslissing voor de betrokkene kunnen worden beoordeeld. In een zaak als Morice moet men daar de exacte uitlatingen aan toevoegen die tot de veroordeling hebben geleid. Zonder die uitlatingen discussieert men in het abstracte over vrijheid van meningsuiting. Met die uitlatingen, hun context en de stukken die beschikbaar waren op het ogenblik dat ze werden gedaan, kan men eindelijk discussiëren over de noodzaak van die veroordeling.
Op de vraag ‘Ik heb in cassatie verloren, wat valt er nog te verdedigen?’ geeft de zaak-Morice aldus een veeleisend antwoord. Wat er nog te verdedigen viel, was het recht van een advocaat om, op een voldoende feitelijke grondslag, het verloop van een gerechtelijk onderzoek van openbaar belang te bekritiseren. Wat er ook nog te vragen viel, was of de zetel die zijn cassatieberoep had verworpen, de vereiste waarborgen van onpartijdigheid bood. Twee afzonderlijke vragen, verankerd in controleerbare feiten. Juist hun precisie rechtvaardigde dat het dossier werd heropend nadat het in Frankrijk was afgesloten.
De links naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens openen de officiële tekst op HUDOC: in het Frans of, als die er niet is, in het Engels.
Deze analyses vormen algemene informatie over het Verdragsrecht; zij vormen geen juridisch advies en doen geen advocaat-cliëntrelatie ontstaan.
Na de definitieve beslissing van het hoogste nationale rechtscollege kan een dossier rechtstreeks aan ons worden voorgelegd, door de cliënt of door diens advocaat.