Verenigde Naties — Genève

Naast Straatsburg bieden de mensenrechtenorganen van de Verenigde Naties, gevestigd te Genève, afzonderlijke internationale rechtsmiddelen. Just Rights Europe treedt daar selectief op, wanneer de aard van de grief, de situatie van de betrokken Staat of de uitkomst van een Europese procedure dat rechtvaardigt.

Die mechanismen vormen geen tweede kans na Straatsburg. Zij berusten op andere verdragen, die door afzonderlijke organen worden toegepast, met eigen ontvankelijkheidsregels. Zij zijn daarentegen wel van werkelijk belang in verscheidene situaties: wanneer een recht niet, of niet op dezelfde wijze, door het Europees Verdrag wordt beschermd; wanneer de betrokken Staat geen lid is van de Raad van Europa; of wanneer een gecoördineerde internationale strategie geboden is.

De verdragsorganen

Elk groot mensenrechtenverdrag van de Verenigde Naties beschikt over een comité van onafhankelijke deskundigen. Op voorwaarde dat de betrokken Staat de bevoegdheid van het comité om individuele mededelingen te ontvangen heeft aanvaard, kan een particulier daar een klacht indienen na uitputting van de nationale rechtsmiddelen.

• Comité voor de Rechten van de Mens — Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (mededelingen op grond van het eerste Facultatief Protocol): recht op leven, verbod van foltering, vrijheid en veiligheid, eerlijk proces, privé- en gezinsleven, vrijheid van meningsuiting, non-discriminatie, rechten van minderheden.
• Comité tegen Foltering — Verdrag tegen foltering (artikel 22): foltering en mishandeling, het beginsel van non-refoulement, de onderzoeksplicht.
• Comité voor de Uitbanning van Discriminatie van Vrouwen — Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van discriminatie van vrouwen (Facultatief Protocol).
• Comité voor de Rechten van het Kind — Verdrag inzake de rechten van het kind (derde Facultatief Protocol tot instelling van een mededelingsprocedure).
• Comité voor de Rechten van Personen met een Handicap — Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (Facultatief Protocol).
• Comité voor de Uitbanning van Rassendiscriminatie — Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van rassendiscriminatie (artikel 14).
• Comité voor Economische, Sociale en Culturele Rechten — Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten (Facultatief Protocol): huisvesting, sociale zekerheid, gezondheid, onderwijs, arbeid.
• Comité inzake Gedwongen Verdwijningen — Internationaal Verdrag inzake de bescherming van alle personen tegen gedwongen verdwijning: individuele mededelingen op grond van artikel 31, die afhankelijk zijn van een verklaring van aanvaarding door de Staat, en de procedure van dringende actie van artikel 30, die openstaat ten aanzien van elke Staat die partij is, zonder voorafgaande verklaring of uitputting van de nationale rechtsmiddelen.

Wij gaan voor elke Staat na of er verklaringen van aanvaarding bestaan en wat de draagwijdte ervan is, alsook welke voorbehouden eventueel werden gemaakt. Het onderzoek van dezelfde zaak door een andere internationale instantie wordt door de tekst zelf van de meeste protocollen uitgesloten; onder het eerste Facultatief Protocol bij het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten, dat enkel ziet op aanhangige zaken, sluit alleen een voorbehoud van de Staat de zaken uit die reeds zijn onderzocht, met name te Straatsburg.

De bijzondere procedures

Los van de verdragen heeft de Mensenrechtenraad speciale rapporteurs, onafhankelijke deskundigen en thematische of geografische werkgroepen ingesteld. Die mechanismen kunnen worden aangezocht zonder voorafgaande uitputting van de nationale rechtsmiddelen en zonder dat daarvoor de aanvaarding door de Staat vereist is.

• Werkgroep inzake willekeurige detentie: individuele adviezen over het willekeurige karakter van een vrijheidsberoving, met een procedure van dringende actie.
• Speciale rapporteurs (foltering, onafhankelijkheid van rechters en advocaten, vrijheid van meningsuiting, migranten, mensenrechtenverdedigers, huisvesting, onder meer): mededelingen, dringende oproepen en brieven met aantijgingen gericht aan de Staat.
• Werkgroep inzake gedwongen of onvrijwillige verdwijningen.

Die procedures leiden niet tot een bindende beslissing, maar zij oefenen werkelijke publieke en diplomatieke druk uit en kunnen naast een contentieuze procedure worden ingezet.

De Mensenrechtenraad

Wij treden eveneens op, voor organisaties en collectieven, in het kader van het universeel periodiek onderzoek (schriftelijke bijdragen van belanghebbenden) en van de klachtenprocedure van de Mensenrechtenraad, die is voorbehouden aan patronen van flagrante schendingen van alle mensenrechten en alle fundamentele vrijheden, aangetoond door betrouwbare gegevens, en die afhankelijk is van de uitputting van de nationale rechtsmiddelen.

Ons optreden

• Vergelijkende analyse van de beschikbare wegen: Straatsburg, Genève, of beide, in welke volgorde en volgens welke onderlinge afstemming.
• Nagaan van de ontvankelijkheid: uitputting van de rechtsmiddelen, het ontbreken van een onderzoek van dezelfde zaak door een andere internationale instantie, en de termijnen om een zaak aanhangig te maken, die naargelang het geval worden bepaald door het verdrag zelf — zes maanden voor het Comité voor de Uitbanning van Rassendiscriminatie, één jaar onder de facultatieve protocollen bij het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten en bij het Verdrag inzake de rechten van het kind — dan wel door het reglement van orde van het comité, zoals de termijn van vijf jaar van het Comité voor de Rechten van de Mens.
• Opstellen van de individuele mededeling en van de opmerkingen in antwoord op de Staat.
• Verzoeken om voorlopige maatregelen bij het bevoegde comité.
• Aanhangigmaking bij de bijzondere procedures en opstellen van de dringende oproepen.
• Opvolging van de uitvoering van de zienswijzen en de adviezen.

Een internationale praktijk

Anders dan het Europees Hof kunnen de organen van de Verenigde Naties worden aangezocht tegen Staten buiten de Raad van Europa. Wij onderzoeken die dossiers geval per geval, in het licht van de internationale verbintenissen van de betrokken Staat en van de werkelijke vooruitzichten van de procedure.