Van de 646 verzoekschriften tegen Frankrijk die het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in 2025 behandelde, werden er slechts 27 bij arrest beslecht. Wat gebeurt er met de overige? En hoe legt men een rechtzoekende uit dat een zaak die op zijn hele leven heeft gewogen, op de drempel van Straatsburg dreigt te eindigen?
Het artikel downloaden (PDF, in het Frans)
Van elke honderd dossiers die rechtzoekenden mij voorleggen met het oog op een verzoekschrift in Straatsburg, moet ik hun in ongeveer negentig gevallen zeggen dat hun verzoekschrift dreigt niet-ontvankelijk te worden verklaard en dat ik het niet voor het Hof zal kunnen brengen. Dat is een orde van grootte ontleend aan mijn praktijk. Achter dat cijfer schuilt vaak een moeilijk gesprek met iemand die al verscheidene jaren aan zijn proces heeft besteed en die te goeder trouw meende alles te hebben gedaan wat van hem kon worden verwacht.
Ik kan begrijpen waarom die persoon de beslissing betwist. Ik kan zelfs zijn bezorgdheid delen over de manier waarop een element van het dossier werd behandeld. Maar voordat ik hem voorstel een verzoekschrift in te dienen, moet ik drie vragen kunnen beantwoorden. Over welke precieze aantasting van een door het Verdrag gewaarborgd recht klaagt hij? Op welk moment kon de Franse rechter die verhelpen? En met welk stuk kan dat vandaag worden aangetoond? Wanneer het dossier geen antwoord biedt op een van die vragen, neemt de ernst van de menselijke gevolgen ervan het juridische obstakel niet weg.
Van de 646 verzoekschriften tegen Frankrijk die Straatsburg in 2025 behandelde, werden er 619 niet-ontvankelijk verklaard of van de rol geschrapt, ofwel 95,8%. De overige 27 leidden tot 20 arresten, omdat verscheidene verzoekschriften samen werden onderzocht1. Het zou dus onjuist zijn daaruit af te leiden dat 95,8% van de Franse cassatieberoepen waarop een Europees verzoekschrift volgt, stranden. Het cijfer omvat ook zaken die uit de administratieve rechtspraak voortkomen. En onder de schrappingen van de rol vallen zaken waarin de verzoeker via een minnelijke schikking voldoening heeft kunnen krijgen.
Wat ik in mijn praktijk zorgwekkend vind, zijn de dossiers waarin een aantasting een debat verdiende, maar waarin ik na de definitieve beslissing het procedurele spoor niet meer terugvind waarmee ze op nuttige wijze aan Straatsburg zou kunnen worden voorgelegd. De officiële statistiek zegt niet hoeveel zaken in die situatie verkeren. Evenmin kan men eruit besluiten dat de niet-uitputting voor Frankrijk de voornaamste grond van niet-ontvankelijkheid zou zijn. Om te begrijpen hoe een beroepsmogelijkheid verloren kan gaan, moet men een dossier openslaan.
Nemen we het geval van een veroordeling die grotendeels op een deskundigenonderzoek steunt. De cliënt zegt mij: ‘De deskundige heeft zich vergist, en ik heb nooit de gegevens gekregen waarmee ik dat had kunnen bewijzen.’ Die zin bevat twee betwistingen. De eerste heeft betrekking op de juistheid van het resultaat. De tweede op de mogelijkheid voor de verdediging om het bewijs te controleren dat tegen haar werd gebruikt.
Ik zal de conclusies in hoger beroep opvragen. Heeft de verdediging om mededeling van de gegevens gevraagd? Heeft zij uitgelegd welke berekening zij wilde controleren en waarom het eindverslag niet volstond? Als de rechters hebben geweigerd, hoe hebben zij die weigering dan gemotiveerd? Vervolgens zal ik de memorie in cassatie lezen. Werd die betwisting daarin gehandhaafd, in een vorm die het Hof van Cassatie kon onderzoeken? Of had de memorie uitsluitend betrekking op een tegenstrijdigheid in de door het arrest in aanmerking genomen cijfers?
In beide gevallen kan de cliënt in alle oprechtheid zeggen: ‘Wij hebben het deskundigenonderzoek tot in cassatie betwist.’ Toch zal het Europese dossier er heel anders uitzien. In het eerste geval kunnen de processtukken aantonen dat de Franse rechter de gelegenheid heeft gehad een aantasting van het beginsel van tegenspraak te verhelpen. In het tweede geval zal moeten worden nagegaan of die grief werkelijk in substantie werd opgeworpen. Men kan alle aanleggen hebben uitgeput zonder de nationale rechtsmiddelen te hebben uitgeput voor de precieze grief die men naar Straatsburg wil brengen2.
Die verantwoordelijkheid betreft alle advocaten die in het dossier optreden. De advocaat voor de bodemrechters kan om een stuk vragen, een weigering laten akteren, uitleggen wat niet meer kan worden gecontroleerd en om een concrete maatregel verzoeken. De advocaat bij de Raad van State en het Hof van Cassatie kan vervolgens in de beslissing en de processtukken de aantasting aanwijzen waarop een cassatiemiddel kan steunen. Later zal de advocaat die na de verwerping van het cassatieberoep wordt ingeschakeld, het verzoek, het antwoord en het gevolg voor de rechtzoekende kunnen terugvinden. Elk van hen treedt op een ander moment op, met andere middelen.
Het arrest van de Grote Kamer in Fressoz en Roire t. Frankrijk toont waarom het belangrijk is de middelen te lezen die werkelijk werden uiteengezet. Twee journalisten die na de publicatie van fiscale gegevens waren veroordeeld, klaagden over een aantasting van hun vrijheid van meningsuiting. De Franse regering wierp hun tegen dat zij artikel 10 niet voor het Hof van Cassatie hadden ingeroepen. De Grote Kamer las hun memorie. Zij vond daarin de substantie terug van hun argument over de vrijheid om te informeren en het recht van het publiek op informatie. Zij verwierp de exceptie van niet-uitputting en stelde vervolgens een schending vast3. Voor de praktijk is de les concreet: een duidelijk uiteengezet middel kan een grief veiligstellen zonder het artikelnummer te vermelden. Omgekeerd zegt wie ‘artikel 6’ schrijft, daarmee nog niets over wat men de rechter vroeg te herstellen.
Een andere moeilijkheid doet zich voor wanneer alle nuttige rechtsmiddelen wel degelijk zijn aangewend. De cliënt wenst dat de Europese rechters de deskundigenverslagen herlezen en het verslag kiezen dat hem het meest overtuigend lijkt. Straatsburg is echter geen vierde aanleg. De bewijswaardering komt in de eerste plaats toe aan de nationale rechtscolleges. Vanuit het oogpunt van artikel 6 onderzoekt het Europees Hof met name of de procedure, in haar geheel beschouwd, eerlijk was. Het houdt rekening met de wijze waarop een bewijselement werd verkregen, voorgelegd en besproken. Het kan ook ingrijpen bij willekeurige of kennelijk onredelijke gevolgtrekkingen. Een onderbouwd meningsverschil over de waarde van een deskundigenonderzoek volstaat op zichzelf niet om die drempel te overschrijden.
Ten slotte zijn er, zelfs wanneer een verdedigbare grief werd veiliggesteld, nog de termijn van vier maanden en de vereisten van het verzoekschriftformulier. Men moet het toepasselijke aanvangspunt bepalen, de relevante beslissingen en processtukken verzamelen en, in beginsel binnen die termijn, een formulier versturen dat aan artikel 47 van het Reglement voldoet. Een brief waarin wordt aangekondigd dat een volledig dossier zal volgen, volstaat doorgaans niet om de loop van de termijn te onderbreken4. Dat zijn nog andere redenen waarom een serieuze zaak mogelijk nooit tot een arrest leidt.
Wanneer een cliënt mij zijn cassatiearrest brengt, verandert het gesprek vaak op het moment dat wij de bladzijde uit de conclusies terugvinden waarop hij, soms verscheidene jaren eerder, had gevraagd een bewijselement ter discussie te kunnen stellen. Aan de hand van die bladzijde kan men reconstrueren wat de rechter wist, wat hij kon doen en wat hij heeft beslist. Dat is wat een advocaat voor zijn cliënt kan veiligstellen: de mogelijkheid dat iemand na de laatste Franse uitspraak de Europese vraag nog op nuttige wijze kan onderzoeken. Wanneer die mogelijkheid ontbreekt en er geen verdedigbare weg meer openstaat, zeg ik het de cliënt liever voordat hij nieuwe kosten maakt.
De links naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens openen de officiële tekst op HUDOC: in het Frans of, als die er niet is, in het Engels.
Deze analyses vormen algemene informatie over het Verdragsrecht; zij vormen geen juridisch advies en doen geen advocaat-cliëntrelatie ontstaan.
Na de definitieve beslissing van het hoogste nationale rechtscollege kan een dossier rechtstreeks aan ons worden voorgelegd, door de cliënt of door diens advocaat.