In 2025 werden in Straatsburg 385 van de 397 behandelde verzoekschriften tegen het Verenigd Koninkrijk niet-ontvankelijk verklaard of van de rol geschrapt. Eén Britse zaak illustreert beter dan dat percentage van 97% de moeilijkheid waarvoor rechtzoekenden staan: twee mensen legden het Hof grieven over het levenseinde voor, en elk van hen kreeg hetzelfde woord te horen, ‘niet-ontvankelijk’, om verschillende redenen.
Een cliënt legt een beslissing van het Britse Supreme Court op tafel. Zijn zaak deed een belangrijke vraag rijzen. Ervaren rechters hebben ze onderzocht. Hij wil weten hoe Straatsburg hem toch nog zou kunnen zeggen dat zijn grief niet-ontvankelijk is. Om dat uit te leggen, zou ik met twee vragen beginnen: welke rechtsvraag had het Supreme Court zich bereid verklaard te onderzoeken? En welke persoonlijke inmenging vraagt hij het Europees Hof nu vast te stellen? Soms volstaat een verschil op één enkel punt tussen beide antwoorden om de uitkomst van het verzoekschrift te veranderen.
Het landenprofiel van het Hof voor het Verenigd Koninkrijk vermeldt 397 verzoekschriften die in 2025 werden behandeld. Daarvan werden er 385 niet-ontvankelijk verklaard of van de rol geschrapt, waarvan 371 door een alleenzetelende rechter. De overige 12 verzoekschriften werden in 10 arresten beslecht1. Die cijfers betreffen alle Britse verzoekschriften die in de loop van het jaar werden behandeld. Zij meten noch de kansen van een cliënt na een beroep bij het Supreme Court, noch het precieze aantal verzoekschriften die wegens niet-uitputting werden verworpen. Een schrapping van de rol kan bijvoorbeeld volgen op een schikking die in de betaling van een vergoeding voorziet.
In mijn eigen praktijk, alle landen samengenomen, schat ik dat ik ongeveer negen op de tien mensen die mij met het oog op Straatsburg een dossier voorleggen, moet zeggen dat ik hun verzoekschrift niet zal kunnen indienen, omdat de ontvankelijkheid op een obstakel stuit. De redenen lopen uiteen. Bij de een werd de precieze grief niet gehandhaafd. Bij de ander is de termijn verstreken. Bij een derde blijkt uit de stukken een ernstig geschil over de feiten, maar tonen zij geen inmenging in een beschermd recht aan. Daarom vervangt een algemeen percentage, hoe hoog ook, nooit de individuele uitleg die men de cliënt verschuldigd is.
In de fase van de permission to appeal zoekt het Britse Supreme Court in beginsel een verdedigbaar rechtspunt van algemeen belang dat op dat ogenblik een behandeling door dit rechtscollege verdient2. De advocaat moet dus uitleggen waarom een vraag het eigen geschil van de cliënt overstijgt. In Straatsburg verschuift het perspectief. Men moet bepalen hoe een persoon werd getroffen door een beweerde schending van het Verdrag, wat de nationale rechters werd gevraagd daaraan te doen en wat het dossier kan aantonen. Een principiële vraag die voor het Supreme Court voortreffelijk werd geformuleerd, kan een feit onderbelicht laten dat voor het Europese verzoekschrift doorslaggevend is.
Het omgekeerde geldt ook. Een zaak kan voor één persoon van vitaal belang zijn, ongeacht of zij voor het hele Verenigd Koninkrijk een nieuwe vraag doet rijzen. Dan moet volgens de toepasselijke procedure worden bepaald welke nationale rechtsmiddelen beschikbaar en doeltreffend waren. Een beslissing die een partij de toelating weigert om een middel dat zij naar behoren heeft opgeworpen, te laten onderzoeken, is niet hetzelfde als de keuze van die partij om het middel te laten varen. Alleen de processtukken en de beslissingen maken het mogelijk beide van elkaar te onderscheiden.
Paul Lamb, zwaar verlamd, wilde een rechter kunnen vragen om een derde te machtigen hem, met zijn instemming, een dodelijke stof toe te dienen. Voor hem ging het erom te kunnen beslissen over de omstandigheden van zijn levenseinde. Voor de rechters bepaalde één onderscheid het toepasselijke recht: wie zou de laatste handeling verrichten? Wanneer de betrokkene die handeling met hulp verricht, betreft de betwisting hulp bij zelfdoding. Wanneer een derde ze in zijn plaats verricht, is het strafrecht inzake doding aan de orde.
Die tweede vraag was voor het Court of Appeal bepleit. Voor het Supreme Court werd ze echter niet meer aangevoerd. Het handhaven van een betwisting inzake hulp bij zelfdoding bood het Supreme Court niet de gelegenheid uitspraak te doen over de afzonderlijke vraag naar de handeling van een derde. In zijn beslissing van 23 juni 2015 verklaarde Straatsburg de grief van de heer Lamb daarom niet-ontvankelijk wegens niet-uitputting3. De ernst van zijn situatie was evident. Het obstakel lag in het traject dat deze specifieke grief doorheen de Britse procedure had afgelegd.
Jane Nicklinson klaagde er van haar kant over dat de Britse rechters de verenigbaarheid van de wetgeving met artikel 8 niet hadden onderzocht, hoewel zij dat hadden moeten doen. Het Europees Hof oordeelde dat dit artikel, in de omstandigheden van de zaak, niet de procedurele verplichting deed ontstaan waarop zij zich beriep. Het stelde bovendien vast dat de meerderheid van de rechters van het Supreme Court haar betwisting ten gronde had onderzocht. Haar grief werd kennelijk ongegrond verklaard4. Hier gaat achter het woord ‘niet-ontvankelijk’ een volwaardig juridisch antwoord schuil over de draagwijdte van het ingeroepen recht.
De advocaat die de grounds of appeal voorbereidt, kan het ontwerp met vrucht herlezen vanuit het standpunt van de cliënt: als de algemene vraag wordt beslecht, welke individuele inmenging zal dan nog in onze processtukken kunnen worden aangewezen? Wanneer er verscheidene grieven in het spel zijn, is het belangrijk een onderscheid te maken tussen de grieven die worden gehandhaafd, die waarvoor toelating tot hoger beroep wordt gevraagd en die welke worden opgegeven. Een strategische keuze kan op nationaal niveau volkomen gerechtvaardigd zijn. Het effect ervan op een eventueel Europees verzoekschrift verdient niettemin aan de cliënt te worden uitgelegd, zolang hij er nog over kan meepraten.
Voor de advocaat die na de definitieve beslissing bij de zaak betrokken wordt, geldt een andere discipline. Straatsburg is geen rechter in vierde aanleg die tot taak heeft de meest geloofwaardige getuige te kiezen of deskundigenbewijs naar eigen inzicht opnieuw te beoordelen. Legt de cliënt uit dat een doorslaggevende getuige nooit kon worden ondervraagd, dan moet men zoeken naar de verzoeken om de getuige op te roepen, de redenen voor de weigering en de plaats van dat bewijs in de motivering van de rechter. Voert hij louter aan dat aan een getuigenverklaring meer gewicht had moeten worden toegekend, dan zal de Europese vraag een andere zijn. Het onderscheid wordt gemaakt door de stukken te lezen, niet door na afloop van het proces een verwijzing naar artikel 6 toe te voegen.
Wat mij het meest zorgen baart, onder de dossiers die ik moet weigeren, is het dossier waarin nog een ernstige Europese vraag kan worden onderkend, maar waarin geen enkel moment overblijft waarop de nationale rechter in staat werd gesteld ze te beantwoorden. De cliënt ontdekt dan een onderscheid dat hem misschien niemand had uitgelegd: zijn zaak is wel degelijk helemaal tot bij het Supreme Court gegaan. De vraag die hij naar Straatsburg wilde brengen, is echter één aanleg eerder blijven steken. De zaak van Paul Lamb nodigt elke advocaat uit om precies dat onderscheid voor ogen te houden, vanaf het ogenblik dat de middelen worden opgesteld.
De links naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens openen de officiële tekst op HUDOC: in het Frans of, als die er niet is, in het Engels.
Deze analyses vormen algemene informatie over het Verdragsrecht; zij vormen geen juridisch advies en doen geen advocaat-cliëntrelatie ontstaan.
Na de definitieve beslissing van het hoogste nationale rechtscollege kan een dossier rechtstreeks aan ons worden voorgelegd, door de cliënt of door diens advocaat.