Fergus Gaughran pleitte schuldig aan rijden onder invloed. Hij betaalde zijn boete en onderging zijn rijverbod. Jaren later mocht de politie zijn DNA-profiel, vingerafdrukken en foto nog altijd voor onbepaalde tijd bewaren. Hij vocht dat beleid aan tot voor het Britse Supreme Court en verloor. In Straatsburg stelden alle zeven rechters een schending vast van zijn recht op eerbiediging van het privéleven. Hoe valt dat verschil te verklaren?
Het artikel downloaden (PDF, in het Engels)
Voor wie net voor het Supreme Court heeft verloren, is de meest ontmoedigende zin in een brief van een advocaat misschien deze: ‘Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens is geen vierde aanleg.’ Die zin is juist. Op zichzelf is het ook een onvolledig antwoord aan een cliënt wiens zaak al een mensenrechtenkwestie opwierp. De advocaten van Fergus Gaughran hadden artikel 8 voor de Britse rechtscolleges ingeroepen. Het Supreme Court begreep het bezwaar inzake het privéleven en motiveerde waarom het dat verwierp. Zijn latere verzoekschrift in Straatsburg stelt daarom de moeilijkere vraag: wat valt er voor het Europees Hof nog te beslissen wanneer het hoogste nationale rechtscollege het recht waarop de verzoeker zich beroept, al heeft onderzocht?
Toen de heer Gaughran in oktober 2008 in Noord-Ierland werd gearresteerd, nam de politie zijn vingerafdrukken af, fotografeerde zij hem en verkreeg zij een DNA-staal door een uitstrijkje van de binnenkant van zijn wang te nemen. Hij pleitte schuldig. De onmiddellijke gevolgen van zijn misdrijf waren duidelijk: een geldboete van £ 50 en een rijverbod van twaalf maanden. Het gevolg dat hij later aanvocht, had geen vergelijkbare einddatum. De politie bewaarde identificatiegegevens die bij zijn arrestatie waren verkregen. Zijn fysieke DNA-staal werd uiteindelijk in 2015 vernietigd. Het daaruit afgeleide DNA-profiel bleef geregistreerd, samen met zijn vingerafdrukken en zijn foto1.
Dat onderscheid doet ertoe. Wie te horen krijgt dat een staal is vernietigd, kan redelijkerwijs denken dat de kwestie daarmee is afgedaan. In de zaak van de heer Gaughran kwam het erop aan wat de autoriteiten nog konden doen met de gegevens die zij bewaarden. De veroordeling zelf werd in 2013 uitgewist. Het politiebeleid liet niettemin toe dat die gegevens voor onbepaalde tijd werden bewaard. Voor een verzoeker die moet beslissen of hij een zaak in Straatsburg aanhangig maakt, kan het aanwijzen van de voortdurende handeling van de Staat even belangrijk zijn als het aanwijzen van de oorspronkelijke inmenging.
Op 13 mei 2015 verwierp het Britse Supreme Court zijn beroep met vier stemmen tegen één2. De meerderheid aanvaardde dat de bewaring van de gegevens een inmenging in zijn privéleven vormde. Zij onderzocht of die inmenging gerechtvaardigd was door de bijdrage die zulke gegevens aan de opsporing van misdrijven konden leveren. Een onderscheid was belangrijk voor haar redenering: de heer Gaughran was veroordeeld. Het Straatsburgse precedent dat centraal stond in het debat, S. en Marper t. Verenigd Koninkrijk, betrof personen die niet waren veroordeeld3. De meerderheid achtte het bewaringsbeleid evenredig. Lord Kerr formuleerde een afwijkende mening.
Het zou gemakkelijk, en verkeerd, zijn om wat daarna gebeurde voor te stellen alsof Straatsburg een privacykwestie ontdekte die de Britse rechters over het hoofd hadden gezien. Beide rechtscolleges gingen in op de evenredigheid. Beide moesten het algemeen belang bij de opsporing van misdrijven ernstig nemen. Een gegevensbank kan helpen een toekomstig misdrijf op te lossen, ook een misdrijf dat geen verband houdt met de gebeurtenis waarvoor een bepaald gegeven oorspronkelijk werd verzameld. De moeilijke vraag was in hoeverre dat algemene voordeel rechtvaardigde dat de gegevens van deze persoon voor onbepaalde tijd werden bewaard, gelet op de waarborgen waarover hij beschikte.
Op 13 februari 2020 stelde het Europees Hof eenparig een schending van artikel 8 vast. Zijn redenering verdient een aandachtige lezing. Het Hof beoordeelde de omvang van de bevoegdheden tot bewaring samen met de waarborgen die het gebruik ervan omkaderden. Het stelsel koppelde de verdere bewaring niet aan de ernst van het misdrijf, noch aan een beoordeling van de noodzaak om de gegevens van de betrokken persoon voor onbepaalde tijd te bewaren. Evenmin bood het de heer Gaughran een reële mogelijkheid om te laten toetsen of de bewaring nog gerechtvaardigd was. Samengenomen betekenden die kenmerken dat het stelsel er niet in slaagde een billijk evenwicht tot stand te brengen4.
Zet die redenering om in de taal die een cliënt zou kunnen gebruiken. ‘Ik begrijp waarom de politie mijn vingerafdrukken heeft afgenomen toen ze mij arresteerde. Ik begrijp hoe vingerafdrukken kunnen helpen om misdrijven op te lossen. Wie moet beslissen of er nog voldoende reden is om de mijne te bewaren, en wat kan ik doen om op die vraag een antwoord te krijgen?’ De eerste twee punten geven de Staat heel wat toe. Het derde benoemt de moeilijkheid die Straatsburg uiteindelijk overtuigde. Dat er een veroordeling was, hielp verklaren waarom de gegevens in het systeem terechtkwamen. Het verklaarde minder goed hoe de betrokkene er ooit weer uit kon komen.
De heer Gaughran hoefde het bewijs over zijn rijgedrag niet opnieuw ter discussie te stellen. Zijn veroordeling kon precies blijven staan zoals ze was, en zijn grief over zijn privéleven kon toch slagen. Evenmin hoefde het Europees Hof vast te stellen dat het Supreme Court het Noord-Ierse recht verkeerd had begrepen. Straatsburg had tot taak na te gaan of het Verenigd Koninkrijk zijn verplichtingen uit hoofde van artikel 8 was nagekomen. Het nationale arrest was van groot belang: het zette de argumenten voor de bewaring uiteen en toonde hoe de nationale rechter de betrokken belangen had afgewogen. Zijn slotsom bond het Europees Hof niet wat de verdragsrechtelijke vraag betreft.
Dat is een nuttig onderscheid voor de advocaat die een zaak na een definitieve beslissing doorlicht. Stel dat het beoogde verzoekschrift enkel aanvoert dat een nationale rechter eerder de ene getuige dan de andere had moeten geloven. Wat zou men Straatsburg dan vragen, anders dan het bewijs opnieuw te beoordelen? Stel nu dat het bewijs wordt aanvaard, dat de veroordeling wordt aanvaard, en dat de verzoeker een aanhoudende inmenging kan aanwijzen waarvoor de Staat geen daadwerkelijke individuele toetsing biedt. De tweede zaak legt de Europese rechter een vraag voor die kan worden beantwoord zonder de eerste opnieuw te berechten. Of het antwoord in het voordeel van de verzoeker uitvalt, zal afhangen van het betrokken recht, de feiten en de waarborgen die werkelijk beschikbaar zijn.
Na een nederlaag voor het Supreme Court zou ik om meer vragen dan het arrest en de beroepsgronden. Ik zou het stuk willen zien dat de inmenging het best weergeeft zoals de cliënt ze ervaart. Hier begon een veelzeggende briefwisseling toen de advocaat van de heer Gaughran in januari 2009 de politie aanschreef om de bewaring aan te vechten. Een brief van die aard legt vast wat de betrokkene de autoriteiten heeft gevraagd te doen. Het antwoord helpt vast te stellen of iemand zijn omstandigheden in aanmerking heeft genomen, of de beslissing automatisch uit het beleid voortvloeide en welk vooruitzicht er was om later een ander antwoord te verkrijgen5. Naast de arresten gelezen, maakt die briefwisseling van een abstract geschil over gegevensbanken een juridische vraag over een persoon.
De zaak van de heer Gaughran biedt een precies antwoord aan wie zegt: ‘Ik heb verloren voor het Supreme Court.’ Hij had verloren op een vraag die de nationale rechter ten volle mocht beslechten. Wat overbleef, was een aanwijsbare inmenging in zijn privéleven, een schriftelijk bewijs dat hij ze had aangevochten en een ernstige vraag over de bescherming die hem werd geboden. Zijn rijverbod had een einddatum. De bewaring van zijn identificatiegegevens had er geen. Waar het in Straatsburg uiteindelijk om ging, was of hij op een zinvolle manier kon vragen waarom.
De links naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens openen de officiële tekst op HUDOC: in het Frans of, als die er niet is, in het Engels.
Deze analyses vormen algemene informatie over het Verdragsrecht; zij vormen geen juridisch advies en doen geen advocaat-cliëntrelatie ontstaan.
Na de definitieve beslissing van het hoogste nationale rechtscollege kan een dossier rechtstreeks aan ons worden voorgelegd, door de cliënt of door diens advocaat.