Vier jaar na Sanchez-Sanchez t. Verenigd Koninkrijk nodigt de zaak van Beverly McCallum uit om de uitleveringsrechter een precieze vraag te stellen. Zodra een verplichte levenslange straf is uitgesloten, wat weet men dan werkelijk over de minimale tijd die de betrokkene waarschijnlijk in de gevangenis zal doorbrengen?
Op 23 mei 2024 werd Beverly McCallum in Michigan veroordeeld tot een gevangenisstraf van veertig tot zestig jaar wegens moord in de tweede graad op haar echtgenoot, gepleegd in 20021. Zij werd in 1960 geboren en was ouder dan zestig toen de straf werd uitgesproken. Twee jaar eerder had de Grote Kamer van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens haar grief over haar uitlevering door Italië onderzocht. Een Amerikaanse toezegging had toen meegewogen in de Straatsburgse beslissing. De aanklager had ermee ingestemd haar te vervolgen op grond van een tenlastelegging die een verplichte levenslange gevangenisstraf zonder parole uitsloot. Die toezegging betrof de tenlastelegging. De minimumduur van de straf moest nog worden bepaald.
Waarom terugkomen op deze Italiaanse zaak in een rubriek die aan het Verenigd Koninkrijk is gewijd? Omdat de Grote Kamer op 3 november 2022 een arrest en een beslissing bekendmaakte die samen moeten worden gelezen. In Sanchez-Sanchez t. Verenigd Koninkrijk bepaalde zij wat een opgeëiste persoon moet aantonen om zich tegen de uitlevering te verzetten op grond van artikel 3 van het Verdrag2. In McCallum t. Italië paste zij die methode toe op een Amerikaans verzoek waarvan de inhoud in de loop van de procedure was gewijzigd3. De straf die sindsdien in Michigan werd opgelegd, maakt het mogelijk de precieze draagwijdte van die wijziging te meten.
In Sanchez-Sanchez betoogde de verzoeker, een Mexicaans onderdaan die door de Verenigde Staten werd gezocht wegens feiten van drugshandel, dat een veroordeling ertoe kon leiden dat hij de rest van zijn leven in de gevangenis zou doorbrengen. Artikel 3 verbiedt onmenselijke of vernederende straffen. In een uitleveringsprocedure moet de rechter dus een risico beoordelen voordat het buitenlandse proces heeft plaatsgevonden. De rechter weet nog niet of de betrokkene zal worden veroordeeld en, zo ja, welke straf zal worden opgelegd.
De Grote Kamer structureert die beoordeling in twee fasen. Eerst moet de opgeëiste persoon bewijs aanvoeren waaruit blijkt dat er ernstige gronden bestaan om aan te nemen dat hij of zij bij een veroordeling persoonlijk een reëel risico zal lopen op een levenslange gevangenisstraf zonder parole. Zodra zulk bewijs is aangevoerd, is het aan de regering om elke twijfel weg te nemen die het doet rijzen. Het wettelijke maximum is van belang, maar de loutere lezing ervan beslecht de vraag niet wanneer de buitenlandse rechter over een keuze beschikt. Men moet ook in aanmerking nemen wat bekend is over de tenlasteleggingen, de rol die aan de betrokkene wordt toegeschreven en de straffen die in vergelijkbare situaties daadwerkelijk werden opgelegd. In de Britse zaak oordeelde het Hof dat die eerste bewijsdrempel niet was gehaald. Het concludeerde dat de uitlevering geen schending van artikel 3 zou inhouden4.
Wordt de eerste drempel overschreden, dan gaat de rechter over naar een tweede vraag. Voorziet het recht van de verzoekende staat, vanaf het ogenblik van de veroordeling, in een mechanisme dat een latere herziening mogelijk maakt, waarbij wordt nagegaan of de ontwikkeling, de vooruitgang of andere persoonlijke omstandigheden van de gedetineerde een vrijlating rechtvaardigen? Op dit punt onderscheidt het Hof het materiële vereiste van de procedurele modaliteiten. De Europese staat die tot uitlevering besluit, moet zich ervan vergewissen dat het vereiste mechanisme bestaat. Het is niet aan die staat om de derde staat alle procedurele waarborgen op te leggen die van een verdragsstaat worden geëist ten aanzien van zijn eigen tot levenslang veroordeelden. Daarmee nam de Grote Kamer afstand van de in Trabelsi t. België gevolgde benadering5.
De volgorde van die twee vragen is doorslaggevend voor de verdediging. Is het persoonlijke risico in de eerste fase onvoldoende gedocumenteerd, dan kan de rechter uitspraak doen zonder in te gaan op de vraag die voor de opgeëiste persoon en zijn of haar familie het zwaarst weegt: onder welke voorwaarden zal die persoon ooit om vrijlating kunnen verzoeken?
Beverly McCallum werd aanvankelijk vervolgd wegens moord met voorbedachten rade. Een veroordeling op grond van die tenlastelegging stelde haar in Michigan bloot aan een verplichte levenslange gevangenisstraf zonder parole. Op 3 december 2021, terwijl de Europese procedure hangende was, bezorgde de ambassade van de Verenigde Staten in Rome de toezegging van de aanklager van Eaton County om haar te vervolgen wegens moord in de tweede graad; de tenlastelegging wegens het opgraven en verminken van een lijk bleef behouden. Die wijziging had een tastbaar gevolg. De vonnisrechter kreeg opnieuw beoordelingsvrijheid: het recht van Michigan bestraft moord in de tweede graad met levenslange gevangenisstraf of met een straf in jaren van om het even welke duur, en zelfs een levenslange straf die op grond van die tenlastelegging wordt opgelegd, laat de mogelijkheid van parole open. De Italiaanse minister van Justitie ondertekende een nieuw uitleveringsbesluit en de verzoekster werd op 8 juli 2022 aan de Verenigde Staten overgeleverd. De Grote Kamer, die daarna uitspraak deed, verklaarde de grief op grond van artikel 3 kennelijk ongegrond6.
Wat daarna gebeurde, vraagt om een zorgvuldige lezing. Het Amerikaanse verdict betrof wel degelijk moord in de tweede graad, evenals de tenlastelegging wegens het opgraven en verminken van een lijk. De straf die in mei 2024 in eerste aanleg werd opgelegd, veertig tot zestig jaar, is een straf in jaren. Die feiten brengen geen tegenstrijdigheid aan het licht tussen de tenlastelegging die aan Italië werd aangekondigd en die waarvoor zij werd berecht. Zij brengen wel alles aan het licht wat de diplomatieke toezegging openliet. Tussen verplicht levenslang en een minimumstraf van veertig jaar is het juridische verschil aanzienlijk. Voor iemand die de zestig al voorbij is, moet nog worden uitgelegd welk verschil dat maakt voor het vooruitzicht om nog tijdens haar leven haar vrijheid terug te krijgen.
De Amerikaanse straf maakt het niet mogelijk de Europese beslissing achteraf te herschrijven. In 2022 kende de Grote Kamer noch het verdict, noch de straf waarvoor in 2024 zou worden gekozen. Evenmin kan alleen uit de leeftijd van een beschuldigde worden afgeleid dat een lange straf in jaren neerkomt op een onverminderbare levenslange straf in de zin van artikel 3. De vraag die de zaak doet rijzen, is preciezer. Wanneer het dossier het al vóór de overlevering mogelijk maakt een gedocumenteerd risico op een uitzonderlijk lange minimumstraf te identificeren, hoe antwoordt de rechter dan op dat element?
Een uitleveringsdossier wint aan precisie wanneer het drie data onderscheidt: de datum waarop tegen de betrokkene een straf zou kunnen worden uitgesproken, de datum waarop zijn of haar situatie voor het eerst zou kunnen worden herzien, en de datum waarop een vrijlating juridisch mogelijk zou worden. Die data kunnen afhangen van het verdict of van de straf. Wanneer men voor de berekening ervan moet weten hoe de reeds in hechtenis doorgebrachte tijd zal worden aangerekend, zou de verdediging dat uitdrukkelijk moeten aangeven. Veertig jaar optellen bij de leeftijd van een beschuldigde op de dag van de veroordeling volstaat niet om de eerste datum vast te stellen waarop de betrokkene voor vrijlating in aanmerking komt.
Dezelfde precisie is vereist bij het lezen van een diplomatieke garantie. Verbindt de buitenlandse aanklager zich ertoe een tenlastelegging te laten vallen, dan kan de rechter het risico identificeren dat die toezegging wegneemt. Vervolgens kan de rechter vragen welke straffen voor de behouden tenlastelegging mogelijk blijven, of er een minimum geldt en welke autoriteit zal kunnen optreden zodra de straf is uitgesproken. Een deskundigenadvies over het buitenlandse recht is bijzonder verhelderend wanneer het die regels op het individuele geval toepast en de onzekerheden uiteenzet die blijven bestaan.
Ten slotte zou een met redenen omklede beslissing de betrokkene in staat moeten stellen te begrijpen waar het betoog is gestrand. Oordeelde de rechter dat de ter vergelijking voorgelegde veroordelingen betrekking hadden op feiten die te sterk verschilden? Achtte de rechter voldoende aangetoond dat een herziening mogelijk zou zijn? Of betrof het betoog in feite de duur van een straf in jaren, een vraag die losstaat van de levenslange gevangenisstraf die in Sanchez-Sanchez werd onderzocht7? Die antwoorden hebben verschillende gevolgen. Voor de opgeëiste persoon bepalen zij ook welk bewijs dienstig zou zijn ter staving van een hoger beroep.
Ons voorstel berust op een motiveringsplicht. Wanneer een opgeëiste persoon nauwkeurig bewijs voorlegt van zijn of haar leeftijd, van de minimumstraf die hij of zij riskeert en van de regels die op de tenuitvoerlegging ervan van toepassing zullen zijn, zou de uitleveringsrechter moeten uitleggen welk verschil dat bewijs voor de beoordeling maakt. De rechter kan het ontoereikend achten. De rechter kan ook vaststellen dat een doorslaggevend element in het dossier ontbreekt en de verzoekende staat vragen het te verduidelijken. In beide gevallen behoudt de beoordeling haar preventieve functie. Zij vindt plaats op het ogenblik dat het antwoord nog kan wegen op de beslissing om de betrokkene over te leveren. In McCallum vond zowel in Italië als in Straatsburg een preventieve toetsing plaats. Het Europees Hof had Italië eerst te kennen gegeven dat de overlevering moest worden opgeschort. Na de Amerikaanse diplomatieke nota en de opmerkingen van de partijen hief de Grote Kamer die maatregel op 21 januari 2022 op. Toen zij later uitspraak deed over de ontvankelijkheid van de grief, op 21 september 2022, had de uitlevering al plaatsgevonden8. De concrete draagwijdte van de Amerikaanse toezegging was dus al van belang bij de beslissing om de voorlopige maatregel op te heffen.
De zaak-McCallum geeft dit vereiste een gezicht en een maat. Vóór de uitlevering beantwoordde de Amerikaanse toezegging een wezenlijke vraag over de tenlastelegging. Na het proces bracht de straf van veertig tot zestig jaar er een andere aan het licht, voor de betrokkene even concreet. Wanneer een rechter de overlevering toestaat op grond van een toekomstige mogelijkheid van vrijlating, wat weet die rechter dan over het ogenblik waarop die mogelijkheid, voor deze persoon, werkelijkheid zou kunnen worden?
De links naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens openen de officiële tekst op HUDOC: in het Frans of, als die er niet is, in het Engels.
Deze analyses vormen algemene informatie over het Verdragsrecht; zij vormen geen juridisch advies en doen geen advocaat-cliëntrelatie ontstaan.
Na de definitieve beslissing van het hoogste nationale rechtscollege kan een dossier rechtstreeks aan ons worden voorgelegd, door de cliënt of door diens advocaat.