Een echtgenoot kan zijn aandeel in een gemeenschappelijk goed verliezen, een onderneming haar werkinstrument. Wanneer de eigenaar een derde is ten aanzien van de vervolging, wat moet hij dan kunnen betwisten voordat het verlies definitief wordt?
Op 14 oktober 2026 ondertekende Monaco het aanvullende protocol bij het Verdrag van Warschau van de Raad van Europa over de recuperatie van criminele vermogens (CETS nr. 232)1. Het Vorstendom behoorde tot de acht ondertekenende staten, naast de Europese Unie. Op 31 oktober registreerde het Verdragsbureau nog geen enkele ratificatie. Het protocol zal in werking treden op de eerste dag van de maand die volgt op het verstrijken van een termijn van drie maanden na de datum waarop vijf ondertekenaars, waaronder ten minste drie lidstaten van de Raad van Europa, hun instemming door het protocol te worden gebonden tot uitdrukking hebben gebracht. Monaco, dat sinds 2019 partij is bij het Verdrag van Warschau, voldoet aan de voorafgaande voorwaarde voor de ratificatie2. De ondertekening verleent dus op zichzelf geen nieuwe bevoegdheden tot verbeurdverklaring die in Monaco rechtstreeks toepasselijk zijn. Zij opent een periode waarin het Vorstendom kan verduidelijken hoe de waarborgen waarin de tekst voorziet, voor derden zullen werken.
Om te beseffen wat er op het spel staat, volstaat het twee vermogensrechtelijke aanspraken binnen eenzelfde gezin te bekijken. Een dochter vraagt de teruggave van de computer die uit haar kamer werd meegenomen. Haar moeder maakt aanspraak op haar aandeel in de goederen van het echtpaar. Beiden wenden zich tot de burgerlijke rechter. Die werpt hun de vaststellingen tegen van een strafvonnis dat tegen hun vader en echtgenoot werd gewezen, in een procedure waarin zij geen partij waren. In Denisova en Moiseyeva t. Rusland stelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens vast dat die twee personen geen daadwerkelijke mogelijkheid hadden gehad om de verbeurdverklaring te betwisten3. Het bestaan van een burgerlijke procedure had hen niet in staat gesteld een nuttig onderzoek van hun eigen rechten te verkrijgen.
Voor Monaco maakt de ondertekening van oktober zo twee afzonderlijke beslissingen zichtbaar. De ratificatie van het protocol van 2026 zou het Vorstendom ertoe verbinden een regeling voor de recuperatie van vermogens toe te passen die gepaard gaat met waarborgen, waaronder de noodzakelijkheid en de evenredigheid van de maatregelen. De ratificatie van Protocol nr. 1 bij het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, dat Monaco in 2004 heeft ondertekend, zou bovendien een individuele rechtsgang openen: na uitputting van de nationale rechtsmiddelen en onder voorbehoud van de overige ontvankelijkheidsvoorwaarden zou de eigenaar het Europees Hof een grief kunnen voorleggen die rechtstreeks betrekking heeft op de evenredigheid van de aantasting van zijn eigendom.
Artikel 5 § 1 van het protocol van 2026 betreft de bevriezing, de inbeslagneming en de verbeurdverklaring van de opbrengsten van het misdrijf, of van goederen van equivalente waarde, die aan derden toebehoren of die zij onder zich hebben. Het behoudt de rechten van derden te goeder trouw uitdrukkelijk voor. Paragraaf 2 ervan laat de staten toe die verplichting uit te breiden tot de hulpmiddelen van het misdrijf4. Het onderscheid is van belang voor de verdediging. Gelden afkomstig van fraude, een goed dat ten belope van de waarde van die gelden wordt getroffen en een rechtmatig verworven voertuig dat vervolgens werd gebruikt om ze te vervoeren, doen drie verschillende vragen rijzen.
Nemen we het geval van een echtgenoot die houder is van een bankrekening. Als het parket meent dat een welbepaalde overschrijving de opbrengst van het misdrijf vertegenwoordigt, kan het dienstige antwoord een factuur zijn, vergezeld van het overeenstemmende rekeninguittreksel. Als de verdenking betrekking heeft op de identiteit van wie werkelijk over de rekening beschikt, zal men veeleer moeten uitleggen wie de instructies gaf en aan wie de gelden ten goede kwamen. Als de maatregel een goed van equivalente waarde betreft, beantwoordt de rechtmatige herkomst van dat goed niet noodzakelijk de beslissende vraag: op welke grondslag kan de waarde ervan aan het vermogen van die derde worden onttrokken?
De nauwkeurigheid van de motivering bepaalt dus de mogelijkheid om zich te verdedigen. Wie iemand meedeelt welk bedrag geblokkeerd is, laat hem weten wat hij dreigt te verliezen. Om de maatregel op nuttige wijze te kunnen betwisten, moet hij ook de redenering begrijpen die dat bedrag, zijn vermogen en het vervolgde misdrijf met elkaar verbindt.
Het protocol onderscheidt de dringende maatregelen van de definitieve beslissing. Artikel 6 ervan voorziet in voorlopige maatregelen om te voorkomen dat vermogensbestanddelen worden weggesluisd, ook zonder voorafgaande verwittiging wanneer aan de voorwaarden is voldaan. Artikel 31 voorziet onder meer in een daadwerkelijk rechtsmiddel, de eerbiediging van de rechten van de verdediging en de oproeping van de personen die door een verbeurdverklaring worden getroffen. Artikel 32 regelt de kennisgeving van de beslissingen, van de motieven ervan en van de rechtsmiddelen. Voor bepaalde voorlopige maatregelen kan de mededeling worden uitgesteld om het onderzoek te vrijwaren5.
Die chronologie is even belangrijk als het bestaan van het rechtsmiddel. Een onmiddellijke bevriezing kan voorkomen dat gelden verdwijnen. De beslissing die het verlies ervan definitief maakt, vergt een ander onderzoek. In dat stadium moet de houder het stuk waarvan de afloop van het geschil afhangt, kunnen voorleggen aan een autoriteit die de bevoegdheid behoudt om de maatregel te beperken of de teruggave te bevelen. In de zaak van de moeder en de dochter was de burgerlijke rechter wel degelijk toegankelijk. De moeilijkheid lag in de werking die aan het eerdere strafvonnis werd toegekend: de twee betrokkenen hadden hun rechten in het oorspronkelijke proces niet kunnen verdedigen, en hun latere stappen hadden die leemte niet verholpen. Het Europees Hof beoordeelt de mogelijkheden tot betwisting die de eigenaar in de procedure als geheel werden geboden. In de specifieke omstandigheden van Zaghini t. San Marino had de betrokkene na het strafproces over een redelijke gelegenheid beschikt om zijn aanspraken te verdedigen6. Artikel 31 § 3 van het protocol van 2026 formuleert van zijn kant een precieze procedurele verplichting: de betrokken personen moeten in de procedure tot verbeurdverklaring worden opgeroepen.
De Grote Kamer heeft die samenhang onderzocht in G.I.E.M. S.r.l. e.a. t. Italië. In § 302 herinnert zij eraan dat de bescherming van de eigendom zelf een procedureel vereiste inhoudt: de betrokkene moet de doorslaggevende elementen daadwerkelijk kunnen betwisten, met inachtneming van het beginsel van tegenspraak en van de wapengelijkheid. In § 303 stelt zij vast dat het automatische karakter van de betrokken Italiaanse regeling van stedenbouwkundige verbeurdverklaring de rechter belette te beoordelen welke maatregel bij de omstandigheden paste. De verzoekende vennootschappen hadden bovendien niet deelgenomen aan de strafprocedure7. Een verdediging is pas effectief als de rechter gevolgen kan verbinden aan wat zij aantoont.
Artikel 24 van de Monegaskische Grondwet beschermt de eigendom8. Het Monegaskische recht biedt al een preciezere waarborg. Artikel 12 van het Strafwetboek (Code pénal) behoudt de rechten van de eigenaar te goeder trouw voor, ook bij de verbeurdverklaring van de zaken die gediend hebben tot het plegen van het misdrijf. Wanneer de titel van een derde bekend is of die derde zijn hoedanigheid tijdens de procedure heeft doen gelden, kan de verbeurdverklaring niet worden uitgesproken zonder dat hij in de gelegenheid is gesteld zijn opmerkingen te formuleren. De derde wiens titel onbekend was of die deze niet heeft doen gelden, kan derdenverzet instellen9. De mogelijkheid om opmerkingen te formuleren en de verplichting tot oproeping waarin artikel 31 § 3 van het protocol voorziet, zijn niet in dezelfde bewoordingen gesteld; hun onderlinge verhouding zal bij de ratificatie moeten worden onderzocht.
Artikel 6 van het Europees Verdrag biedt, wanneer het van toepassing is, de waarborgen van een eerlijk proces. Het kan doorslaggevend zijn voor een derde aan wie de toegang tot een rechter of de mogelijkheid om een essentieel stuk te betwisten werd ontzegd. Rest nog het geval van de eigenaar die is gehoord, zijn bewijzen heeft voorgelegd en een met redenen omklede beslissing heeft ontvangen. Zijn bezwaar kan dan nog volledig in deze vraag vervat liggen: wat zou de teruggave van mijn goed concreet in gevaar hebben gebracht?
In B.K.M. Lojistik t. Slovenië had een chauffeur de vrachtwagen van zijn werkgever gebruikt om verdovende middelen te vervoeren. De vrachtwagen was het hulpmiddel van het misdrijf. Die kwalificatie onderscheidt hem van de opbrengsten en van de goederen van equivalente waarde waarop de verplichting van artikel 5 § 1 van het nieuwe protocol betrekking heeft. Het Monegaskische recht laat de verbeurdverklaring van hulpmiddelen evenwel al toe. Het arrest, dat dateert van vóór de tekst van 2026, heeft dus een rechtstreeks vergelijkend belang: het toont hoe het Europees Hof, op grond van het recht op het ongestoord genot van eigendom, de rechtvaardiging toetst van het verlies dat de eigenaar wordt opgelegd.
De vrachtwagen was niet ingericht voor smokkel. Geen enkel eerder incident stelde de voorzorgsmaatregelen van de onderneming ter discussie. De chauffeur was veroordeeld tot negen jaar gevangenisstraf. Gelet op die elementen zag het Hof niet in hoe de teruggave van het voertuig aan de vennootschap nieuwe drugshandel in de hand zou hebben gewerkt. De regering voerde bovendien aan dat de onderneming de vrachtwagen op een veiling had teruggekocht. Het Hof merkte op dat die terugkoop, zo hij al vaststond, de eigenaar verplichtte te betalen om zijn eigen goed terug te krijgen. De ernst van het misdrijf verklaarde de vervolging van de chauffeur. Zij volstond niet om, in de omstandigheden van de zaak, het definitieve verlies te rechtvaardigen dat de onderneming te dragen kreeg10.
De toetsing kan tot een andere conclusie leiden. In Silickienė t. Litouwen hadden de rechtscolleges de criminele herkomst onderzocht van de gelden waarmee de betwiste goederen waren verworven, alsook de kennis die de verzoekster daarvan had. Het Hof kwam tot de conclusie dat er geen schending was11. De vergelijking maakt duidelijk wat de ratificatie van Protocol nr. 1 zou opleveren. Het loutere feit dat een derde een goed onder zich heeft, noopt noch tot de verbeurdverklaring noch tot de teruggave ervan. De beslissing hangt af van wat de rechters vaststellen over het goed, over de eigenaar ervan en over de last die de maatregel hem oplegt.
In Michaux t. Monaco meende een verzoekster dat haar erfrechten op een appartement waren ontnomen. Op 18 januari 2024 verklaarde het Hof de vermogensrechtelijke grief niet-ontvankelijk ratione personae, aangezien het Vorstendom Protocol nr. 1 niet had geratificeerd12. Het Hof sprak zich niet uit over een verbeurdverklaring. De les voor de derde-eigenaar is afgebakend maar beslissend: zolang die ratificatie niet heeft plaatsgevonden, kan hij artikel 1 van Protocol nr. 1 niet rechtstreeks tegen Monaco inroepen om de vermogensrechtelijke last van een verbeurdverklaring te laten toetsen. Een afzonderlijke grief, met name over de eerlijkheid van de procedure, blijft denkbaar als hij aan zijn eigen voorwaarden voldoet.
De andere bepalingen beschermen welbepaalde belangen. Artikel 8 kan relevant zijn wanneer de maatregel een woning of het privéleven raakt. Artikel 7 biedt waarborgen wanneer een verbeurdverklaring een straf vormt in de autonome betekenis van het Verdrag. Artikel 13 waarborgt een daadwerkelijk rechtsmiddel wanneer er een verdedigbare grief bestaat die is ontleend aan een toepasselijk verdragsrecht. Voor een vennootschap waarvan het voertuig verbeurd werd verklaard en waarvan het enige ernstige bezwaar het buitensporige karakter van dat verlies betreft, bieden die bepalingen niet systematisch de vermogensrechtelijke toetsing die de onderneming in B.K.M. Lojistik heeft gekregen.
Artikel 31 van het protocol van 2026 verdient in dat opzicht ten volle tot zijn recht te komen. Voor de staten die er partij bij zullen zijn, vereist het dat de uitoefening van die bevoegdheden de beginselen van noodzakelijkheid en evenredigheid eerbiedigt. Wat de ratificatie van Protocol nr. 1 zou toevoegen, ligt op een ander vlak: de betrokkene zou het Europees Hof, na uitputting van de nationale rechtsmiddelen en onder voorbehoud van de ontvankelijkheidsvoorwaarden, kunnen vragen rechtstreeks te onderzoeken of de Staat een billijk evenwicht tot stand heeft gebracht tussen de recuperatie van vermogens en het ongestoord genot van zijn eigendom.
In 2004 had Monaco zich bij zijn toetreding tot de Raad van Europa ertoe verbonden Protocol nr. 1 binnen het jaar te ratificeren13. De monitoringdocumenten verklaren het historische obstakel. De autoriteiten vroegen zich af welke gevolgen de gecombineerde toepassing van het recht op het ongestoord genot van eigendom en van artikel 14 van het Verdrag zou hebben voor bepaalde regelingen van nationale voorkeur, met name inzake huisvesting en sociale steun14. In 2015 stelde de Parlementaire Assemblee vast dat geen van de toen onderzochte voorbehouden tot een oplossing had geleid die als bevredigend werd beschouwd15. Die documenten verklaren de bezorgdheden die destijds werden geuit. Zij bepalen op zichzelf niet welke daarvan vandaag nog bestaan. In de geraadpleegde openbare bronnen werd geen nieuwe officiële termijn voor de ratificatie van Protocol nr. 1 aangetroffen.
De ondertekening van 14 oktober biedt een gelegenheid om die twee dossiers vooruit te helpen. Wat het protocol over de recuperatie betreft, zou het Vorstendom kunnen nagaan of de mogelijkheid om opmerkingen te formuleren waarin artikel 12 van het Strafwetboek voorziet, beantwoordt aan de verplichting tot oproeping van artikel 31 § 3, en verduidelijken op welk ogenblik de derde de grondslag van de maatregel zal kennen en onder welke voorwaarden de rechter de draagwijdte ervan zal kunnen beperken. Bij de neerlegging van zijn akte van bekrachtiging zal Monaco ook kunnen beslissen of het, met het voorbehoud waarin artikel 5 § 3 voorziet, de draagwijdte van zijn verdragsverplichting wil beperken tot rechtstreekse of onrechtstreekse overdrachten of verwervingen waarbij de derde wist of had moeten weten dat de verrichting erop gericht was de verbeurdverklaring te vermijden16. Wat Protocol nr. 1 betreft, zou het Vorstendom een bijgewerkt overzicht van de juridische obstakels en van de sinds 2015 onderzochte oplossingen openbaar kunnen maken.
Wie zijn aandeel in de gezinswoning of de teruggave van zijn werkinstrument opeist, staat buiten het debat over de nationale voorkeur. Toch ondervindt hij er een gevolg van. Zal hij, zodra de laatste Monegaskische beslissing is gewezen, een Europese rechter kunnen vragen waarom de bestrijding van het misdrijf vereiste dat hij persoonlijk het verlies van dat goed zou dragen? Het is die vraag, concreet voor elke betrokken eigenaar, die rechtvaardigt dat de ratificatie van Protocol nr. 1 vandaag opnieuw op de agenda wordt geplaatst.
De links naar de rechtspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens openen de officiële tekst op HUDOC: in het Frans of, als die er niet is, in het Engels.
Deze analyses vormen algemene informatie over het Verdragsrecht; zij vormen geen juridisch advies en doen geen advocaat-cliëntrelatie ontstaan.
Na de definitieve beslissing van het hoogste nationale rechtscollege kan een dossier rechtstreeks aan ons worden voorgelegd, door de cliënt of door diens advocaat.